นโยบายการศึกษา

แผลเป็นจากการปิดโรงเรียนยังไม่หายเอง รายงานวิจัยของ คิด for คิดส์ ใช้คะแนน O-NET ก่อนและหลังโควิดประเมินว่าการเรียนรู้ที่ถดถอยช่วงปิดโรงเรียนทำให้รายได้ในวัยทำงานของเด็กรุ่นนี้ต่ำกว่าที่ควรราว 3% คิดเป็นมูลค่าที่หายไปเฉลี่ยราว 610,000 บาทต่อคนสำหรับนักเรียนมัธยมต้น และราว 532,000 บาทสำหรับมัธยมปลาย ผลกระทบหนักกว่าในเด็กที่บ้านไม่มีอุปกรณ์หรืออินเทอร์เน็ตพร้อม ข้อเสนอของงานวิจัยคือการช่วยเหลือต้องตรงกลุ่ม ทำต่อเนื่อง และมีทรัพยากรพอ ไม่ใช่แค่เพิ่มแหล่งเรียนรู้หรือปรับรูปแบบให้ทันสมัย และต้องตามเด็กที่หลุดไปให้กลับมา สำหรับครูและโรงเรียน นี่หมายถึงการประเมินว่าเด็กคนไหนยังตามไม่ทัน แล้ววางแผนสอนซ่อมเสริมอย่างเป็นระบบ แทนการสมมติว่าเด็กจะตามทันเอง — อ่านเพิ่มใน โควิดกับแผลเป็นด้านพัฒนาการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชน

เด็กหลุดระบบกว่า 1 ล้านคน กระจุกที่ชายแดนและเมืองหลวง ข้อมูล กสศ. ปีการศึกษา 2566 พบเด็กอายุ 3–18 ปีหลุดจากระบบราว 1.02 ล้านคน หรือ 7.9% ของเด็กทั้งหมด จังหวัดที่สัดส่วนสูงสุดอยู่สองกลุ่ม กลุ่มแรกคือชายแดนตะวันตกที่เป็นเขาสูง เช่น ตาก (33.3%) และแม่ฮ่องสอน (23.6%) ซึ่งเด็กหลุดตั้งแต่ประถมจากความยากจน ระยะทาง โรงเรียนเล็กที่ขาดครู และการสอนที่ไม่เข้ากับภาษาและวัฒนธรรมของเด็ก กลุ่มที่สองคือกรุงเทพฯ และปริมณฑล ซึ่งรวมกันมีเด็กหลุดราว 2.45 แสนคน โดยในกรุงเทพฯ เด็กอายุ 3–5 ปีถึง 38.5% ไม่ได้อยู่ในระบบ เพราะศูนย์พัฒนาเด็กเล็กมีเพียง 292 แห่ง รับเด็กได้ราว 2 หมื่นคน บทเรียนสำหรับผู้ปฏิบัติงานคือต้องดูบริบทพื้นที่ก่อนเลือกเครื่องมือ พื้นที่ชายแดนต้องการการสอนที่เชื่อมภาษาแม่และทำให้ครอบครัวเห็นว่าการเรียนพาพ้นความจนได้ ส่วนชุมชนเมืองต้องการที่ดูแลและเรียนรู้สำหรับเด็กเล็กที่เข้าถึงได้ — อ่านเพิ่มใน ชายแดน/เมืองหลวง: สองขั้วปัญหาเด็กหลุดระบบการศึกษาไทย

ภาระครูต้องแก้ที่ต้นเหตุ ไม่ใช่ย้ายคนไปมา ครูไทยใช้เวลาราว 84 วันจาก 200 วันของปีการศึกษากับงานที่ไม่ใช่การสอน ทั้งธุรการ การเงิน พัสดุ การประเมิน และโครงการต่างๆ ข้อเสนอ "เกลี่ยครู" ให้ย้ายครูจากโรงเรียนที่มีครูเกินไปทำงานธุรการจึงฟังดูประหยัด แต่บทวิเคราะห์ชี้ว่าโรงเรียนที่มีครูเกินมีเพียง 11.8% ขณะที่โรงเรียนขนาดเล็ก 89.8% ขาดครู และเกณฑ์ที่ใช้นับเฉพาะชั่วโมงสอน การย้ายครูออกจึงอาจเพิ่มภาระคนที่เหลือ ลูกจ้างธุรการเองก็ได้ค่าตอบแทนต่ำกว่าค่าจ้างเพื่อชีวิตและเสียสิทธิประกันสังคม ทางที่ยั่งยืนกว่าคือลดงานที่ต้นเหตุ (สพฐ. เพิ่งตัดงานประเมินและโครงการ 52 จาก 114 รายการ) ให้โรงเรียนเล็กใช้เจ้าหน้าที่ธุรการร่วมกัน พิจารณาควบรวมโรงเรียนที่อยู่ใกล้กัน และปรับสภาพการจ้าง ผู้บริหารโรงเรียนและเขตพื้นที่ช่วยได้ทันทีด้วยการกลั่นกรองโครงการใหม่ก่อนส่งลงมาที่ครู — อ่านเพิ่มใน ‘เกลี่ยครูมาทำธุรการ’ แก้ปัญหาภาระครูแบบปะผุ?

เรียนพิเศษสะท้อนช่องว่างคุณภาพของโรงเรียน จากการสำรวจเยาวชนไทย 2022 กับนักเรียน 12,999 คน นักเรียนอายุ 15–18 ปีราว 35.1% เรียนพิเศษ และสัดส่วนสูงกว่าในพื้นที่นอกเมืองมากกว่ากรุงเทพฯ ที่น่าสังเกตคือปัจจัยที่ทำให้เด็กเลือกเรียนพิเศษไม่ใช่รายได้ครอบครัว แต่เป็นคุณภาพโรงเรียน เช่น ครูไม่มีความรู้ในวิชาที่สอน หรือห้องสมุดไม่พอ ครอบครัวยากจนที่สุดจ่ายค่าเล่าเรียนรวมราว 19.4% ของรายได้ เทียบกับราว 5% ของครอบครัวร่ำรวยที่สุด และนักเรียนยากจนที่อยากเรียนต่อ 57% มองว่าเงินคืออุปสรรคหลัก ข้อเสนอจึงไม่ใช่ห้ามเรียนพิเศษ แต่ทำให้โรงเรียนมีคุณภาพทั่วถึงและพัฒนาทักษะที่หลากหลาย ครูและโครงการในพื้นที่ใช้ข้อมูลนี้ได้โดยถามนักเรียนตรงๆ ว่าวิชาไหนที่ต้องไปเรียนเพิ่มข้างนอก แล้วเสริมจุดนั้นในโรงเรียน — อ่านเพิ่มใน เปิดสถิติเรียนพิเศษนักเรียนไทย: เมื่อโรงเรียนไม่อาจพาเด็กไปถึงฝั่ง

เทคโนโลยีต้องเสริมห้องเรียน ไม่ใช่แทนที่ นโยบาย "เรียนได้ทุกที่ทุกเวลา" ตั้งงบราว 5 หมื่นล้านบาทใน 6 ปีเพื่อเช่าแท็บเล็ตและโน้ตบุ๊กให้นักเรียน ม.ปลายและครู โดยกว่า 4.4 หมื่นล้านเป็นค่าอุปกรณ์ แต่งบฝึกอบรมมีเพียง 8 ล้านบาท บทวิเคราะห์ชี้ว่านักเรียนยากจนราว 20% ไม่ได้เรียนต่อ ม.ปลายตั้งแต่แรก นโยบายจึงอาจไม่ถึงกลุ่มที่เปราะบางที่สุด และอุปกรณ์ที่ไม่มีครูออกแบบการใช้อาจกลายเป็นเครื่องเล่นเกม งานวิจัยทั้งในไทยและต่างประเทศพบว่าการเรียนออนไลน์แทนห้องเรียนไม่ได้ และกลุ่มยากจนเสียมากที่สุด ก่อนแจกอุปกรณ์จึงต้องมีฐานสี่ด้าน คืออินเทอร์เน็ตที่ใช้ได้จริง หลักสูตรที่ทันสมัย ทักษะของครู และแรงจูงใจที่ครูกับนักเรียนได้ร่วมออกแบบ โรงเรียนที่ได้รับอุปกรณ์ควรวางแผนว่าจะใช้ในบทเรียนไหนและครูจะกำกับอย่างไรก่อนเริ่มแจก — อ่านเพิ่มใน ‘เรียนได้ทุกที่ทุกเวลา’ แต่ไม่ใช่กับทุกคน

การเรียนแบบยืดหยุ่นต้องมีมาตรฐานรองรับ เด็กจากครอบครัวรายได้น้อยจำนวนมากต้องหยุดเรียนไปช่วยทำงาน แล้วถูกตัดสิทธิ์สอบหรือจบช้าจนหลุดไป ธนาคารหน่วยกิตคือฐานข้อมูลกลางที่สะสมผลการเรียนทั้งในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัย แล้วออกวุฒิได้เมื่อครบเกณฑ์ ปัจจุบันระดับพื้นฐานยังนำร่องใน 5 จังหวัด ข้อควรระวังคือการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง เช่น งานเกษตรหรือการโค้ชกีฬา ยังไม่มีวิธีประเมินที่ชัด สถานศึกษาอาจไม่ยอมรับผลของกันและกัน และข้อจำกัดเรื่องอายุผู้เรียนกับระยะเวลาเรียนยังกันกลุ่มเป้าหมายหลักไว้ บทวิเคราะห์ยกตัวอย่างเกาหลีใต้ที่มีหน่วยงานกลางวางมาตรฐานและตรวจสอบ สำหรับคนทำงานกับเด็กนอกระบบ จุดเริ่มคือช่วยเด็กเก็บหลักฐานการเรียนรู้เป็นแฟ้มสะสมงาน เพื่อพร้อมเทียบโอนเมื่อระบบเปิด — อ่านเพิ่มใน ‘ธนาคารหน่วยกิต’ ทางเลือกการศึกษายืดหยุ่นที่ต้องทำอย่างรอบคอบ

นักเรียนควรมีเสียงในการตัดสินใจของโรงเรียน เยาวชนอายุ 15–25 ปีราว 47.8% เคยเจอผู้บริหารสถานศึกษาที่ไม่ตอบสนองความต้องการของตน บทวิเคราะห์เสนอให้นักเรียนเลือกคณะกรรมการนักเรียนเองโดยครูไม่คัดเลือกหรือแทรกแซง ให้คณะกรรมการมีงบและอิสระจริง ให้มีผู้แทนนักเรียนอย่างน้อยหนึ่งในสามในคณะกรรมการสถานศึกษา ให้ผู้บริหารปรึกษานักเรียนก่อนออกนโยบาย และมีช่องทางร้องเรียนครูที่ละเมิดสิทธิที่เข้าถึงง่าย ในระดับประเทศ ข้อเสนอคือให้มีผู้แทนนักเรียนในคณะกรรมการการศึกษาทุกระดับรวมถึงเขตพื้นที่ ครูและผู้บริหารเริ่มได้ในโรงเรียนของตัวเอง เช่น ให้นักเรียนร่วมประเมินกฎระเบียบหรือโครงการก่อนประกาศใช้ — อ่านเพิ่มใน ให้เสียงเยาวชนมี ‘ความหมาย’: เปิดกระบวนการนโยบายให้เยาวชนมีส่วนร่วม

แหล่งอ้างอิงจาก Kid for Kids (โพสต์ทั้งหมดภายใต้แท็กนี้)

1. ‘เรียนได้ทุกที่ทุกเวลา’ แต่ไม่ใช่กับทุกคน: ตั้งหลักคิดใหม่นโยบายเทคโนโลยีการศึกษา — 18 ก.ย. 2025
2. ‘เกลี่ยครูมาทำธุรการ’ แก้ปัญหาภาระครูแบบปะผุ? — 29 ก.ค. 2025
3. ‘ธนาคารหน่วยกิต’ ทางเลือกการศึกษายืดหยุ่นที่ต้องทำอย่างรอบคอบ — 20 ม.ค. 2025
4. ชายแดน/เมืองหลวง: สองขั้วปัญหาเด็กหลุดระบบการศึกษาไทย — 17 ก.ค. 2024
5. ‘ครูกระจุก โรงเรียนกระจาย’ ปัญหาการจัดสรรครูไทยที่ต้องแก้ไขก่อนจะสายเกิน — 3 ต.ค. 2023
6. รับสมัครเยาวชนกรุงเทพฯ เข้าร่วม Youth Policy Lab โดย คิด for คิดส์ — 16 ก.พ. 2023
7. เปิดสถิติเรียนพิเศษนักเรียนไทย: เมื่อโรงเรียนไม่อาจพาเด็กไปถึงฝั่ง — 19 ม.ค. 2023
8. ให้เสียงเยาวชนมี ‘ความหมาย’: เปิดกระบวนการนโยบายให้เยาวชนมีส่วนร่วม — 27 ต.ค. 2022
9. โควิดกับแผลเป็นด้านพัฒนาการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชน — 30 ก.ย. 2022
10. Heart of Early Childhood : หัวใจของวัยอนุบาล — 3 ก.ย. 2019